کمبود ویتامین‌های محلول در چربی

در مقاله قبلی در مورد کمبود ویتا مین های محلول در آب توضیح دادیم.

علل و عوامل خطر کمبود ویتامین‌ها

شایعترین علل کمبود ویتامین‌ها دریافت ناکافی، افزایش نیازهای غذایی، سوء جذب، ابتلا به برخی بیماریها، اثر داروها و قرار گرفتن در معرض سموم است. به این لیست می‌توان ضعیف بودن فراهمی زیستی برخی مواد مغذی (مانند جذب کم روی و آهن از غذاهای گیاهی) و کاهش تبدیل زیستی برخی (مانند تبدیل کاروتنوئیدها به ویتامین A در رژیمهای گیاهخواری) را نیز افزود. علاوه بر برخی بیماران، کودکان، زنان جوان، سالمندان و گیاه‌خواران بیشتر از سایرین در معرض خطر کمبود ویتامین‌ها هستند.
ویتامین‌های محلول در چربی از راه ادرار دفع نمی‌شوند و در بدن، به ویژه در کبد ذخیره می‌شوند. به همین دلیل علائم کمبود این ویتامین‌ها دیرتر ظاهر می‌شوند. این دسته شامل ویتامینهای E، K، D و A است.

کمبود ویتامین D

ویتامین D یا کلسیفرول یک ترکیب استروئیدی (سکوستروئید) است که به عنوان "ویتامین آفتاب" نیز شناخته می‌شود. این ویتامین تقریباً در همه سلولهای بدن گیرنده دارد و از کلسترول پوست در معرض نور خورشید تولید می‌شود. ویتامین D عملکردی شبیه به هورمون دارد و متابولیسم مواد معدنی را برای استخوان‌ها و سایر اندامها تنظیم می‌کند. وجود آن برای جذب کلسیم، منیزیم و فسفر ضروری است و در اعمال زیر نیز نقش دارد:

• عملکرد عضلات
• تولید سروتونین
• کاهش التهاب
• سلامت سیستم ایمنی

زنان باردار یا شیرده، سالمندان، کودکان، افرادی که مشکلات گوارشی دارند و افراد دارای پوست تیره بیشتر در معرض خطر کمبود ویتامین D هستند. بهترین راه دریافت دریافت این ویتامین قرار گرفتن در معرض نور خورشید است که اگر 10 تا 30 دقیقه، چند بار در هفته، انجام شود موثر است. دریافت آن از راه غذا دشوار است. با این حال، بهترین منابع غذایی آن روغن کبد ماهی کاد، ماهیهای چرب (سالمون، خال مخالی، ساردین و قزل آلا)، زرده تخم مرغ، جگر و غذاهای غنی شده است.
علائم
علائم کمبود ویتامین D طی سالها یا دهه‌ها ایجاد می‌شوند و معمولاً آشکار نیستند. این علائم در بزرگسالان شامل ضعف عضلانی، استئومالاسی یا تحلیل استخوان و افزایش خطر شکستگی است. کمبود ویتامین D در کودکان با تاخیر رشد و نرمی استخوان (راشیتیسم) همراه است. سایر علائم کمبود عبارتند از:

• خستگی
• درد استخوان
• تغییرات خلقی و روحیه ضعیف
• درد عضلانی
• سرفه و سرما‌خوردگی مداوم

کمبود ویتامین D در بزرگسالان همچنین با اختلالات سیستم ایمنی، بیماریهای قلبی عروقی، فشار خون بالا و مقاومت به انسولین مرتبط بوده است و گفته می‌شود که در طولانی مدت، با سرطانها و بیماریهای خود‌ایمنی نیز ارتباط دارد.
 
مقایسه تصاویر رادیولوژی استخوان مبتلا به راشیتیسم با استخوان طبیعی
 

کمبود ویتامین ‌A

ویتامین A یا رتینول به شکل‌گیری و حفظ سلامت پوست، مخاط، دندانها، استخوانها و غشای سلولی کمک کرده؛ در تقویت سیستم ایمنی، بینایی و فراهم نمودن امکان دید در نور کم موثر است. این ویتامین همچنین برای حفظ یکپارچگی بافتهای اپی‌تلیال چشم، مجاری ادراری، روده‌ای و تنفسی بسیار اهمیت دارد و به عنوان یک تنظیم کننده رشد و تمایز سلولی و بافتی نیز عمل می‌کند. زنان باردار، نوزادان و کودکان بیشتر از سایرین در معرض کمبود قرار دارند.
منابع غذایی ویتامین A دو دسته‌اند:

• غذاهای حاوی ویتامین A از پیش ساخته شده  شامل محصولات حیوانی مانند گوشت اندام‌ها، ماهی، روغن جگر ماهی، مرغ، تخم مرغ، جگر و لبنیات
• غذاهای حاوی پرو-ویتامین یا پیش ساز ویتامین A (بتا‌کاروتن که در بدن به ویتامین A تبدیل می‌شود) شامل غذاهای گیاهی مانند سیب زمینی شیرین، هویج، سبزیجات دارای برگ سبز تیره

علائم
کمبود ویتامین A در درجه اول باعث بیماریهای چشمی می‌شود. این کمبود عامل اصلی نابینایی در جهان است. علائم بالینی اولیه شامل خشکی دهان، ایجاد لکه‌های بیتوت در ملتحمه چشم و شب کوری است. با پیشرفت کمبود، کراتومالاسی (نرم شدگی قرنیه چشم) و کوری دائمی نیز رخ می‌دهد. کودکانی که مبتلا به کمبود ویتامین A هستند، همزمان علائم زیر را از خود نشان می‌دهند:
سوءتغذیه پروتئین-انرژی
حساسیت بیشتر به عفونت
کاهش رشد فیزیکی
کمبود ویتامین A همچنین سیستم ایمنی را سرکوب می‌کند و مرگ و میر را به‌ویژه در کودکان و زنان باردار و شیرده افزایش می‌دهد. سایر علائم رایج کمبود ویتامین A عبارتند از:

• خشکی و التهاب پوست
• خشکی چشم
• عفونت گلو و قفسه سینه

 
منابع غذایی ویتامین A و پیش ساز آن بتا‌کاروتن
 

کمبود ویتامین E

ویتامین E شامل گروهی از هشت ترکیب محلول در چربی است که مهمترین آنها توکوفرول نام دارد. ویتامین E نقش آنتی اکسیدانی دارد و در تقویت سیستم ایمنی و سلامت پوست و چشم نقش دارد. ویتامین E می‌تواند از دیابت، تصلب شرایین، بیماری ایسکمیک قلبی، آلزایمر، آب مروارید و پارکینسون جلوگیری کند. گزارشاتی نیز در مورد اثر محافظتی آن در برابر سرطان موجود است. کمبود ویتامین E نادر است و بیشتر با سوء جذب و مشکلات متابولیسم در ارتباط است. منابع خوب ویتامین E شامل روغنهای گیاهی مانند کلزا، آفتابگردان، سویا، ذرت و زیتون، آجیل و دانه‌ها، جوانه گندم، غلات کامل و محصولات غلات است.
علائم
علائم اصلی کمبود ویتامین E شامل آتاکسی (اختلال در هماهنگی حرکات)، میوپاتی (اختلال در ساختار و عملکرد عضلات) و رتینوپاتی رنگدانه‌ای (التهاب رنگدانه‌ای شبکیه) یا رتینیت پیگمنتوزا همراه با کاهش بینایی است. کمبود این ویتامین به اعصاب آسیب رسانده، از انتقال صحیح پیامهای عصبی جلوگیری و نوروپاتی محیطی ایجاد می‌کند. به موازات پیشرفت کمبود، علائم زیر دیده می‌شود:

• بی‌حسی و سوزن سوزن شدن

• از دست دادن احساس در دست و پا
• از دست دادن کنترل بدن
• مشکلات راه رفتن
• ضعف عضلانی
• ضعف سیستم ایمنی بویژه در سالمندان

منابع ویتامین E

کمبود ویتامین K

مهمترین نقش ویتامین K شرکت در تولید پروتئینهای موثر در فرایند انعقاد خون است. ویتامین K با کمک به جذب و انتقال کلسیم، در رشد و سلامت استخوانها نیز موثر است. این ویتامین به دو شکل K1 (فیلوکینون) و K2 (مناکینون) وجود دارد. k1 فراوانتر بوده، عمدتاً در منابع گیاهی، به‌ویژه سبزی‌های دارای برگ تیره مانند برگ چغندر، جعفری تازه و کلم یافت می‌شود. k2 فقط در غذاهای حیوانی مانند گوشتهای چرب، جگر، تخم مرغ، لبنیات و غذاهای گیاهی تخمیر شده وجود دارد. بعلاوه، حدود نیمی از ویتامین K2 مورد نیاز بدن توسط باکتری‌های روده ساخته می‌شود. کمبود ویتامین K در بزرگسالان نادر است اما برخی بیماریها و مصرف داروها (مانند برخی آنتی بیوتیکها و داروهای ضد انعقاد کومارینی) با اختلال در تولید و جذب ویتامین K باعث کمبود می‌شوند. زنان، نوزادان، و افراد دچار سوء جذب یا کسانی که محدودیت های غذایی دارند، بیشتر از سایرین در معرض خطر کمبود ویتامین K قرار دارند.
علائم
نشانه بارز کمبود ویتامین K خونریزی بیش از حد است. خونریزی ممکن است حتی در غیاب بریدگی و زخم اتفاق بیفتد و آشکار یا پنهان باشد. سایر نشانه‌های کمبود ویتامین K عبارتند از:

• به راحتی کبود شدن پوست
• ایجاد لخته‌های کوچک خون زیر ناخن
• خونریزی در غشاهای مخاطی (در دیواره بخشهایی از بدن که به خارج راه دارند)
• تولید مدفوع سیاه و حاوی خون

کمبود ویتامین K در نوزادان
کم بودن ویتامین K در شیر مادر، انتقال ضعیف آن از جفت، ناکارآمدی کبد نوزاد تازه متولد شده و عدم تولید ویتامین K2 توسط بدن در روزهای اول بعد از تولد، نوزادان را نسبت به کمبود ویتامین K آسیب پذیر می‌کند. علائم کمبود در نوزادان عبارتند از:

• خونریزی از محل بند ناف
• خونریزی در پوست، بینی، دستگاه گوارش یا سایر نواحی
• خونریزی در آلت تناسلی بعد از ختنه
• خونریزی ناگهانی در مغز